De ontwikkeling van een nieuwe woonwijk is zelden eenvoudig. Hoe zorg je ervoor dat de stem van de jongste bewoners, de toekomstige gebruikers van deze omgeving, ook weerklinkt? De stad Scherpenheuvel-Zichem organiseerde een inspraaktraject om de voorkeuren van kinderen en jongeren te verzamelen rond een nieuwe woonontwikkeling.
Door Theresa Martens
Het inspraaktraject met de kinderen in Scherpenheuvel-Zichem was een compact project met een beperkte doorlooptijd en tijdsinvestering, maar dat sluit inspraak over complexe ontwikkelingsprojecten niet uit. We gingen met 31 kinderen uit het 2e, 3e, 4e en 6e leerjaar intensief aan de slag rond een uitgestrekt onbebouwd gebied van 5,8 hectare: een nieuwe woonontwikkeling met een schoolsite, buitenschoolse opvang en publieke speelruimte.
Dit participatietraject leverde voor ons waardevolle inzichten op over de effectieve inzet van jeugdparticipatie. En die delen we hier graag.
Maak het verschil met een grondige voorbereiding
Bij een complex ontwikkelingsproject is een grondige voorbereiding van de inspraak cruciaal. Daarbij is het essentieel om alle randvoorwaarden duidelijk vast te leggen: wat wil de stad of gemeente precies te weten komen van de kinderen en jongeren? Wat is de omvang van het gebied? Welke elementen liggen al vast en waar is verandering nog mogelijk? Duidelijke en transparante communicatie is hierbij onmisbaar. Door de randvoorwaarden van bij het begin duidelijk aan te geven, weten de kinderen wat realistisch is en wat niet. Op die manier zet je de creativiteit van de kinderen gericht in op die aspecten waar hun inbreng werkelijk een verschil kan maken.
Gebruik methodieken op maat van vraag en publiek
Hoewel abstract denken voor de jongste deelnemers soms een uitdaging vormde, bleek het met de juiste begeleiding en aangepaste methodieken zeker haalbaar om hen te laten meedenken over complexe vraagstukken. Kinderen gaan namelijk maar al te graag in gesprek over hun leefomgeving. Ook tijdens dit traject viel het buitengewone enthousiasme en de betrokkenheid van de kinderen ons op. Sommigen namen zelfs zelfgemaakte tekeningen of tekstjes mee om hun ideeën te presenteren en hun stem te laten horen.
Bouw het traject logisch op
- We startten het traject met een uitgebreide en duidelijke uitleg over het ‘waarom’ en ‘waarover’ van het project.
- Om de kinderen te introduceren in het thema van hun eigen leefomgeving, vroegen we hen allereerst wat ze goed en minder goed vonden aan het wonen in Zichem. Zo maakten we het thema heel concreet.
- Vervolgens mochten de kinderen hun dromen en wensen opschrijven en ophangen aan een ‘wensenboom’. Dat bleek een laagdrempelige maar effectieve manier om hen te laten nadenken over hun ideale woonomgeving.
- Nadenken over hun eigen woonbeleving en over de ideale woonomgeving vormde de onderlaag om vervolgens zelf hands-on aan de slag te gaan over het concrete terrein zelf. Met een plattegrond van het gebied en schuifbare vierkantjes van verschillende formaten, die de school, buitenschoolse kinderopvang, woningen en groenruimten representeerden, konden de kinderen hun eigen zoneringsplan ontwerpen. Aansluitend tekenden ze padenstructuren voor wandelaars en fietsers, en wegen voor auto’s. Ze dachten ook na waar de toegangen tot het gebied zich best zouden bevinden en waarom precies op die plek(ken). Het resultaat van deze tussenopdracht was een generiek masterplan waarop ze verder konden bouwen.
- De belangrijkste elementen, zoals de schoolspeelplaats en het aansluitende buurtterrein, werden verder geconcretiseerd met behulp van PicToPlay. Aan de hand van de pictogrammen konden de kinderen zowel de speelplaats als het buurtterrein vormgeven in relatie tot hun eerder gemaakt masterplan.
- Tot slot presenteerden de kinderen hun ontwerpen aan elkaar, een cruciaal moment waarop ze ook de kans kregen om elkaars ontwerpkeuzes in vraag te stellen.
Geef context aan de inspraak
Naast een goede voorbereiding en aangepaste begeleiding is een heldere in- en uitleiding van belang. Het is cruciaal om deelnemende kinderen en jongeren te informeren over de impact van hun bijdragen en uit te leggen dat hun ideeën en ontwerpen worden meegenomen, maar dat de realisatie van complexe, langlopende projecten niet altijd een exacte weerspiegeling van hun oorspronkelijke voorstellen kan zijn.
Draag uit waarom de stem van kinderen en jongeren cruciaal is
De betrokkenheid van kinderen en jongeren bij woonontwikkelingsprojecten is van groot belang: zowel om tot een inhoudelijk beter project te komen, als vanuit een democratisch oogpunt. In Scherpheuvel-Zichem was de stad overtuigd van de meerwaarde, maar vaak blijft het goed om het belang van kinderparticipatie uitdrukkelijk uit te dragen.
Inspraak draagt bij om tot een beter en inclusiever project te komen. Kinderen en jongeren zijn belangrijke hoofd- en/of nevengebruikers van publieke ruimtes, scholen en speelplekken. Hun voorkeuren en bekommernissen over functionaliteit, veiligheid en aantrekkelijkheid zorgen voor bruikbare inzichten waarmee planners aan de slag kunnen om leefomgevingen te creëren die werkelijk aan de behoeften van kinderen en jongeren voldoen. Bovendien benaderen kinderen ruimtelijke uitdagingen – denk maar aan verdichting of klimaatadaptatie – vaak met een frisse, onbevooroordeelde blik, vrij van volwassen denkpatronen (lees ook het artikel ‘Kinderen als gangmakers van duurzame en inclusieve omgevingen’). Dit leidt vaak tot verrassende, creatieve ideeën die een project kunnen verrijken.
Inspraak is ook democratie. Door kinderen vroegtijdig te betrekken bij het planningsproces, creëren we een diepgaand gevoel van eigenaarschap en verbondenheid met hun leefomgeving. Dit bevordert niet alleen respect voor de publieke ruimte, maar stimuleert ook actief burgerschap op lange termijn. Het betrekken van kinderen draagt bij tot een inclusieve samenleving waarin de stem van alle generaties wordt gewaardeerd. Het leert kinderen dat hun mening telt en dat ze een actieve rol kunnen spelen in het vormgeven van hun eigen omgeving. En dat is ook wat dit participatietraject in Scherpenheuvel-Zichem aantoont: hoewel het niet altijd evident is om met kinderen en jongeren in gesprek te gaan over complexe ontwikkelingsprojecten, is het mits de juiste aanpak en begeleiding absoluut haalbaar.
