Educatie heeft betrekking op het overdragen van kennis en is verbonden met vorming en onderwijs. Het verloopt doorgaans in één richting en is vaak passief. Bij participatie ligt de nadruk dan weer op ‘het actief deelnemen’ aan een bepaald gebeuren of onderwerp. Beide lijken in eerste instantie niet echt met elkaar verzoenbaar. Of toch? Meer en meer merken we dat educatie en participatie geen strikt gescheiden werelden hoeven te zijn, maar dat ze zelfs complementair kunnen zijn.
Door Andreas De Mesmaeker
Van speelterreintje tot klimaatadaptatie
Wanneer er op een plek een nieuwe speelruimte komt of wanneer een bestaand speelterreintje een nieuwe inrichting krijgt, dan is het evident om kinderen zelf te laten aangeven wat zij wel en niet belangrijk vinden. Wie anders dan de kinderen zelf weten namelijk het best hoe dat speelterrein eruit moet zien en wat je er moet kunnen doen? Gedurende één of meerdere inspraaksessies gaan we met kinderen – liefst zoveel mogelijk uit de buurt – aan de slag om te weten te komen wat zij belangrijk vinden en wat hun wensen en noden zijn. Dit doen we door met hen op het terrein te gaan en hen vragen te stellen over de bestaande toestand (wat vind je nu goed/minder goed? Wat kan er beter? …) maar ook door hen zélf een ontwerp voor de (speel)ruimte te laten maken (bv. met Pictoplay).
Participatie met kinderen en jongeren is waardevol en zelfs onontbeerlijk, zeker wanneer je onderwerpen behandelt die hen rechtstreeks aanbelangen zoals speel- en ontmoetingsruimte, buitenspelen en autonome mobiliteit.
Soms ga je met hen echter ook aan de slag rond ‘moeilijke’ thema’s zoals het klimaat of duurzaam ruimtegebruik. Die thematieken zijn complexer, staan doorgaans verder van de leefwereld van kinderen jongeren en kunnen hierdoor zelfs overweldigend overkomen. Het is voor hen niet eenvoudig om er dan meteen een mening – laat staan creatieve oplossingen – voor te bedenken.
In dat geval kan het goed zijn om het onderwerp of de thematiek te introduceren aan de hand van een educatief moment. Zo’n introducerend ‘lesmoment’ hoeft heus niet schools te zijn. Een groepsgesprek met open vragen zoals ‘wat vinden jullie van…?’, ‘hoe staan jullie tegenover …?’ is doorgaans heel waardevol om moeilijke onderwerpen te behandelen.
Educatie verrijkt participatie
Uit ervaring merken we dat zo’n educatief moment aan het begin van een inspraaksessie of -traject sterk kan bijdragen aan de participatieve waarde. Dit zagen we onder andere tijdens de inspraaksessies voor de opmaak van Plan K, een gebruikersgids om met tieners in dialoog te gaan over klimaatadaptatie en duurzaam ruimtegebruik. We begonnen de sessies steeds met een introductie over klimaatadaptatie, waarbij we tieners in eerste instantie de vraag stelden wat zij verstaan onder ‘klimaatverandering’ en welk gevoel dit bij hen oproept. Nadien gingen we dieper in op de verschillende uitdagingen die de klimaatverandering teweeg brengt en koppelden we dit aan mogelijke oplossingen. Ook specifieke termen en begrippen zoals ‘hitte-eilandeffect’, ‘wadi’ en ‘biodiversiteit’ passeerden in deze introductie de revue.
Om met tieners in dialoog te kunnen gaan over klimaatadaptatie, merkten we dat zo’n educatief moment van groot belang is. Ze krijgen op die manier de inhoudelijke bagage mee waaruit ze kunnen putten om een meer gefundeerde mening te vormen (‘ik vind/doe dit omdat…’), maar ook de vormentaal om hun eigen woonomgeving of een bepaalde plek in de gemeente klimaatbestendig(er) in te richten.
Heel wat tieners gaven ook zelf aan dat ze de inleidende ‘les’ leerrijk én belangrijk vonden voor het vervolg van de inspraaksessie:
Het was heel leuk en we hebben veel geleerd.
“De theorie is belangrijk om de rest van de oefeningen goed te kunnen doen.”
Participatie maakt educatie concreet
Ook binnen ons Ruimtehelden-project merken we dat leren én participeren uitstekend samen gaan. Het leerpakket Ruimtehelden bevat zowel educatieve methodieken om tieners vertrouwd te maken met de thematiek van duurzaam ruimtegebruik als participatieve methodieken om tieners actief te betrekken bij het lokale ruimtelijk beleid. ‘Ontwerp gebiedsontwikkeling’ is zo een participatieve methodiek waarbij tieners zelf een ruimtelijk ontwerp opmaken voor een concrete ruimtelijke ontwikkeling in hun gemeente of stad. In verschillende stappen verkennen tieners het projectgebied, leren ze het eventuele (voor)ontwerp van de gemeente/stad kennen en werken ze zelf een duurzaam ontwerpvoorstel voor het gebied uit. De ontwerpen van de tieners kunnen ten slotte als input dienen voor de gemeente of stad en/of om met lokale beleidsmakers in dialoog te gaan.
Om tot een duurzaam ruimtelijk ontwerp te komen, maken tieners onder andere gebruik van ‘ruimtetactieken’. Dit zijn principes van duurzaam ruimtegebruik zoals hoger bouwen, niet bouwen in de open ruimte, het dak gebruiken, enzovoort die ze kunnen inzetten om de beschikbare ruimte in het projectgebied zo duurzaam mogelijk te benutten. Anders dan het lesmoment bij de methodiek van Plan K, komen tieners in deze methodiek al doende in aanraking met de specifieke inhoud van duurzaam ruimtegebruik.
Ook tijdens de sessies in het kader van Ruimtehelden stelden we vast dat heel wat tieners de balans tussen educatie en participatie weten te appreciëren:
De opdrachten waren leuk, én we hebben heel wat bijgeleerd.
Door aan de slag te gaan rond een concrete case en na te denken over transformaties in de eigen leefomgeving, leren tieners de principes van duurzaam ruimtegebruik op een praktische manier kennen en toepassen. Het ‘leren’ over duurzaam ruimtegebruik wordt via een concrete ontwerpoefening dus dichter bij de tieners gebracht. Het feit dat tieners op een gekende omgeving kunnen werken, versterkt bovendien hun betrokkenheid en motivatie. Dit correspondeert met hedendaagse pedagogische inzichten rond ‘place based learning’ en ‘locally relevant teaching’.
We kunnen dus besluiten dat educatie en participatie hand in hand gaan. Meer nog: ze versterken elkaar. Door participatie wordt educatie concreet en door educatieve acties wordt participatie rijker en impactvol!
